Wołomińskie kamienice, malarstwo dawnych mistrzów, geometryczne formy i poszukiwanie wewnętrznego spokoju – to tylko niektóre z tematów, jakie Ewelina Dzięcioł poruszyła w rozmowie z Andrzejem Kaletą – artystą związanym z Wołominem, którego twórczość łączy doświadczenie konserwatorskie z osobistą wizją sztuki.
Mieszkańcy Wołomina zapewne nie zdają sobie sprawy z tego, że budynki, które codziennie mijają, zostały ozdobione przez Pana. Malowidła zdobiące m.in. kamienice przy ul. Legionów czy Kościelnej to Pana dzieło. Jak powstawały i na czym polegał Pana wkład w odnowienie wołomińskich kamienic?
– Jeśli chodzi o kamienice w Wołominie, jest ich całkiem sporo, ale można podzielić je na dwie zasadnicze grupy. Pierwsza obejmuje budynki nowo wybudowane, w których zajmowałem się aranżacją wnętrz, elewacji lub obu tych przestrzeni. Druga to kamienice, które powstały jeszcze przed wojną albo tuż po niej, a z czasem uległy zaniedbaniu i wymagały odnowienia. W przypadku tych starszych budynków istotne było dla mnie nie tylko przywrócenie im estetycznego wyglądu, ale również nadanie im charakteru, który będzie współgrał z otoczeniem. Uważam, że miasto wygląda tak jak ludzie, którzy w nim mieszkają. Każde pokolenie pozostawia po sobie pewien ślad, który wpływa na charakter przestrzeni i sprawia, że nabiera ona indywidualnego wyrazu. Projektując elewacje, brałem więc pod uwagę wiele czynników. Istotne było to, jak wygląda otoczenie, jaki charakter historyczny ma dany budynek, ale również to, jakie oczekiwania mają jego właściciele. Wołomin jest stosunkowo młodym miastem, choć sama osada istniała tutaj znacznie wcześniej. Nie ma tak rozbudowanej tradycji miejskiej jak niektóre starsze ośrodki, dlatego tym bardziej zależało mi na tym, żeby poszczególne budynki miały swój indywidualny charakter.
Oczywiście w moich realizacjach można dostrzec nawiązania do różnych stylów architektonicznych, ale zawsze pojawia się w nich również coś mojego. Nawet jeśli projektujemy w określonej konwencji, na przykład barokowej czy klasycystycznej, nie jesteśmy w stanie całkowicie wyeliminować własnej osobowości. Zawsze pozostawiamy w pracy jakiś ślad siebie. W przypadku kamienicy przy ulicy Legionów moje zadanie polegało przede wszystkim na zaprojektowaniu elewacji parteru i nadaniu budynkowi nowego charakteru. Nie obejmowało ono całej bryły, nie zajmowałem się na przykład wymianą dachu, choć gdyby taki był zakres zlecenia, również zaproponowałbym jego nową formę. Zaprojektowałem kształt zmian, przygotowałem elementy dekoracyjne, które później zostały zamocowane na elewacji, a następnie nadzorowałem ich wykonanie. Moja praca miała również wymiar artystyczny, ponieważ osobiście namalowałem dekoracyjne wypełnienia. Zastosowałem w nich secesyjny ornament złotych irysów, które teraz zdobią kamienicę i, mam nadzieję, cieszą oczy przechodniów.
Ważne były również oczekiwania właścicielki budynku. Zależało jej na tym, żeby kamienica była wyrazista, miała mocniejszy charakter i nie przypominała jasnych, stonowanych elewacji, jakie często wybierają właściciele nieruchomości. Stąd głęboka czerwień oraz dekoracyjne malowidła ścienne w odpowiednio dobranych polach. Na innych kamienicach posługiwałem się tą samą zasadą indywidualnego doboru malarskich polichromii w zależności od charakteru obiektu. Dobrym przykładem jest modernistyczny budynek wołomińskiego „Cechu”, gdzie zastosowałem element pionowych pasów stylizowanych na ludowe wycinanki. Kamienice zyskały własne indywidualne oblicze, więc i charakter malowidła i miasto zyskało bardziej osobisty wymiar. W mojej pracy ważny był także dobór materiałów i doradztwo techniczne. Moje wykształcenie pozwala mi łączyć wiedzę artystyczną z technologią budowy. Ukończyłem szkoły techniczne, gdzie zdobyłem wiedzę na temat materiałów i procesów budowlanych, a następnie Akademię Sztuk Pięknych, gdzie rozwijałem swoje umiejętności artystyczne. Dzięki temu mogę patrzeć na budynek zarówno jako na konstrukcję, jak i na przestrzeń, która może być nośnikiem wartości estetycznych.
Przez lata odtwarzał Pan dzieła dawnych mistrzów, m.in. na Zamku Królewskim w Warszawie. Praca ta wymagała dużej precyzji i cierpliwości. Jak to doświadczenie wpłynęło na Pana indywidualną twórczość?
– To był już okres po Akademii Sztuk Pięknych, czyli czas, w którym coraz mocniej rozwijałem się w kierunku tego, co jest moją największą pasją – malarstwa. Ukończyłem wydział konserwacji dzieł sztuki, więc od początku studiów miałem bardzo bliski kontakt z dawną sztuką. Jednocześnie uczyłem się malarstwa i rysunku pod kierunkiem profesorów, którzy wprowadzali mnie w zagadnienia sztuki współczesnej. Na studiach wykonywałem również kopie dawnych obrazów i zajmowałem się konserwacją zabytkowych obiektów. Po studiach przez dłuższy czas kontynuowałem tę pracę. Zajmowałem się dziełami sztuki na Zamku Królewskim w Warszawie, a później wyjechałem za granicę, gdzie również pracowałem przy zbiorach prywatnych, łącząc obowiązki konserwatora i opiekuna kolekcji. Ten kontakt z obrazami dawnych mistrzów był dla mnie niezwykle ważny. Przede wszystkim nauczyłem się szacunku do warsztatu malarskiego, do kompozycji i do całego procesu powstawania obrazu. Zrozumiałem, jak istotne jest przygotowanie podłoża, dobór materiałów i znajomość technologii malarskiej. Jednocześnie starałem się zwracać uwagę na te elementy, które były szczególnie istotne dla mojego własnego rozwoju. Każdy artysta ma przecież swój charakter, swoją wrażliwość i własne potrzeby. Pracując nad kopią albo tworząc pastisz dawnego obrazu, mogłem nie tylko poznawać technikę dawnych mistrzów, ale również obserwować, jak ich doświadczenia wpływają na moje własne myślenie o sztuce. Najbardziej fascynujące było jednak dla mnie odkrywanie prawdziwej treści obrazów. Czym innym jest oglądanie dzieła w muzeum przez kilka godzin, a czym innym praca nad nim przez miesiąc, dwa, trzy czy nawet pół roku. Kiedy mamy obraz przed oczami przez tak długi czas, zaczynamy dostrzegać rzeczy, których wcześniej nie widzieliśmy. Powoli rozumiemy, co artysta chciał przekazać, co kryje się za przedstawionym pejzażem, portretem czy martwą naturą. Wielka sztuka bardzo często mówi o czymś więcej, niż wydaje się na pierwszy rzut oka. Uważam, że artyści zawsze przekazywali w swoich obrazach coś z własnego wnętrza. Nawet jeśli malowali konkretną scenę, to w rzeczywistości opowiadali również o sobie, o swoim sposobie postrzegania świata i o tym, co było dla nich ważne. To właśnie było dla mnie niezwykle inspirujące. Zrozumiałem, że malarstwo nie polega wyłącznie na przedstawianiu rzeczywistości, ale również na przekazywaniu pewnych treści, które są znacznie głębsze niż sam obraz. Praca na Zamku Królewskim w Warszawie była pod tym względem wyjątkowym doświadczeniem. Miałem okazję obcować z dziełami najwyższej klasy, m.in. z obrazami Rembrandta czy Canaletta. Sam fakt, że mogłem je obserwować z bliska, był dla mnie ogromnym przeżyciem. To doświadczenie uświadomiło mi, jak wiele można odkryć w sztuce, jeśli poświęci się jej odpowiednio dużo czasu i uwagi. I myślę, że właśnie to w dużej mierze wpłynęło na moje późniejsze podejście do własnej twórczości.
Czytałam, że swoje prace tworzy Pan w oparciu o własne wizje. Pana obecna twórczość mocno opiera się na strukturach, mandalach i geometrii sakralnej. Czym są dla Pana te formy geometryczne?
– W mojej osobistej twórczości coraz większe znaczenie ma poszukiwanie inspiracji we własnym wnętrzu. Nie szukam jej przede wszystkim na zewnątrz, w otaczających mnie przedmiotach czy wydarzeniach. Staram się raczej docierać do czegoś, co znajduje się głębiej w człowieku.
Moje prace mają w sobie coś z ikon, ze względu na kanoniczną precyzję ale również odnoszą się do pierwotnych, archetypicznych i fundamentalnych znaków. Nazywam je kodami dostępu. Tak jak w komputerze potrzebujemy odpowiedniego kodu, żeby dostać się do określonej przestrzeni, tak moje obrazy są pewnego rodzaju kluczem do czegoś, co znajduje się w nas samych. Nie traktuję ich jako twory własnego intelektu. Otrzymuję je w formie wizji, które następnie staram się przenieść z obszaru niematerialnego na płótno. Wykorzystuję do tego swoje umiejętności artystyczne, ale sama inspiracja pochodzi z czegoś, co trudno opisać w sposób czysto intelektualny. Traktuję siebie jako artystę, który pracuje z energiami. Najważniejszy jest dla mnie kontakt z wewnętrznym światłem, które każdy człowiek w sobie ma. Uważam, że pochodzi ono z tych bardziej trwałych, nieśmiertelnych części naszej istoty. To właśnie dlatego w moich obrazach pojawiają się formy geometryczne. Są one dla mnie pierwotne i mają w sobie pewną czystość. Nie chodzi o to, żeby stworzyć określony styl, który później będę rozwijał i powielał. Staram się raczej podążać za tym, co pojawia się w moich wizjach.
Oczywiście moje prace mają pewne cechy charakterystyczne. Można je rozpoznać i powiedzieć, że to jest mój obraz. Nie są jednak całkowicie spójne stylistycznie, ponieważ nie chcę zamykać się w jednym sposobie tworzenia. Chciałbym, żeby były pozbawione wpływów określonej kultury, przekonań czy ideologii. Staram się, żeby były czyste, żeby wynikały z radości tworzenia i same tę radość przekazywały. Dla mnie życie jest odmętem twórczej kreacji. To, zaś co ktoś w tych przekazach odnajdzie, jest już jego osobistą sprawą. Każdy człowiek ma własną drogę, własne doświadczenia i własny sposób postrzegania rzeczywistości. Nie chcę narzucać odbiorcy jednej interpretacji. Zdarzało mi się wielokrotnie obserwować, że ludzie zupełnie inaczej odczytują obrazy, niż ja sam je postrzegam. Czasami miałem wręcz wrażenie, że patrzę na coś zupełnie innego niż inni. To uświadomiło mi, jak bardzo indywidualne jest doświadczenie sztuki. Dlatego nie maluję po to, żeby zdobyć popularność, uznanie czy pieniądze. Czuję raczej pewnego rodzaju powołanie. Mam poczucie, że te obrazy powinny powstać, że są do czegoś potrzebne, nawet jeśli nie potrafię dokładnie określić, do czego.
W świecie zdominowanym przez cyfrowe ekrany i sztuczną inteligencję proponuje Pan tradycyjne malarstwo strukturalne. Czego, Pana zdaniem, współczesny, przebodźcowany człowiek powinien szukać w sztuce?
– Myślę, że to pytanie bardzo mocno wiąże się z tym, o czym mówiłem wcześniej. Współczesny człowiek żyje w świecie, który dostarcza mu ogromnej liczby bodźców. Z każdej strony docierają do nas informacje, obrazy, dźwięki i różnego rodzaju komunikaty. Czasami trudno już odróżnić to, co jest naprawdę ważne, od tego, co tylko przyciąga naszą uwagę. Jednym z powodów, dla których tworzę, jest właśnie potrzeba odwrócenia uwagi człowieka od tego wszystkiego, co go otacza, i skierowania jej do wewnątrz. Uważam, że wszystkie odpowiedzi, których szukamy, są w nas. To tylko od naszej intencji zależy, czy chcemy do nich dotrzeć. Ważne jest również to, jak bardzo jesteśmy gotowi poświęcić się temu poszukiwaniu. Zawsze kierowałem się zasadą, że większe zwycięża mniejsze. Jeżeli coś jest dla nas ważniejsze, to właśnie temu poświęcamy swoją uwagę. Jeśli ważniejsze jest dla nas oglądanie telewizji czy robienie rzeczy, które uzależniają, niż poznawanie prawdy o sobie, o tym kim jesteśmy, to trudno oczekiwać, że tę prawdę odnajdziemy. Czasami nawet nie zauważamy, że tracimy kontakt z samymi sobą. Nie zastanawiamy się nad tym, czym jest uczucie, czym jest emocja, jaką rolę odgrywa myśl i co tak naprawdę jest dla nas ważne. Właśnie te pytania staram się zawierać w swoich obrazach. Nie w sposób dosłowny, ale poprzez pewne formy, struktury i symbole, które mogą stać się dla odbiorcy punktem wyjścia do własnych przemyśleń.
Podobnie staram się rozmawiać z ludźmi. Nie chcę nikomu narzucać swoich teorii ani przekonań. To jest moja droga, ale każdy człowiek ma prawo, a nawet obowiązek, znaleźć własną. Chciałbym jedynie pokazać, że można odnaleźć w sobie spokój i pewien fundament, którego nikt nie będzie w stanie nam odebrać. Myślę, że każdy z nas potrzebuje takiego miejsca, w którym czuje się bezpiecznie i z którego może patrzeć na świat bez ciągłego lęku. Najważniejsze jest to, jak bardzo chcemy tego spokoju szukać. Czasami życie zmusza nas do takich poszukiwań, ale najlepiej, jeśli potrzeba ta wynika z nas samych.
Przez lata był Pan mocno związany z Wołominem i Mazowszem. Niedawno przeniósł się Pan w okolice Konina. Jak ta zmiana krajobrazu i otoczenia wpłynęła na Pana twórczość?
– Myślę, że minęło jeszcze zbyt mało czasu, żebym mógł jednoznacznie ocenić wpływ przeprowadzki na moją twórczość. Na razie sam nie dostrzegam wyraźnych zmian. Jest tutaj spokojniej, ale trudno powiedzieć, czy wynika to z samej zmiany miejsca zamieszkania, czy raczej ze zmian, które zaszły we mnie, w moich przemyśleniach i relacjach z ludźmi. Na pewno spotkałem tutaj wiele osób, które wspierają mnie w moim działaniu i tworzeniu. To dla mnie bardzo ważne, ponieważ każdy artysta potrzebuje czasami poczucia, że jego praca ma sens i że są ludzie, którzy potrafią ją zrozumieć. Nie potrafię jednak jeszcze powiedzieć, czy przeprowadzka wpłynęła na charakter mojej sztuki. Potrzebuję czasu, żeby to zaobserwować. Uważam, że tak naprawdę nigdy nie przeprowadzamy się całkowicie, że wewnętrznie nic się nie zmienia. Zmienia się jedynie zewnętrzność, nasze otoczenie. Oczywiście nowe miejsce może wpływać na nasze samopoczucie, na sposób myślenia i na relacje z innymi, ale nie oznacza to, że od razu zmienia się cała nasza osobowość. Ziemia, na której żyjemy, ma na nas wpływ. Każde miejsce ma swoją energię i swój charakter. Wiem to również z własnego doświadczenia, ponieważ wielokrotnie wyjeżdżałem za granicę i miałem okazję przebywać w różnych częściach świata. Mimo tych wyjazdów zawsze z chęcią wracałem do Polski. To moja Ojczyzna, miejsce, z którym czuję się związany i które najlepiej rozumiem. Mam poczucie, że właśnie tutaj jestem u siebie. Wołomin i Konin różnią się od siebie, mają inną atmosferę i inny charakter, ale nie traktuję tej przeprowadzki jako jakiejś radykalnej zmiany. Oczywiście mam swoje przemyślenia na temat nowego miejsca i dostrzegam różnice w jego energii, ale na razie nie potrafię powiedzieć, czy i w jaki sposób wpłynie to na moją twórczość. Myślę, że dopiero z czasem będę mógł to ocenić. Na razie najważniejsze jest dla mnie to, że mogę dalej tworzyć, rozwijać się i spotykać ludzi, którzy wspierają mnie w tej drodze.
Dziękuję za rozmowę.
