Murale Bitwy Warszawskiej w naszym regionie
Od Radzymina przez Ossów i gminę Dąbrówka po Ząbki, Kobyłkę i Legionowo. Na ścianach szkół, strażnic, ogrodzeń i innych budynków pojawiają się obrazy związane z wydarzeniami 1920 roku. Jedne są dziełem znanych artystów, inne powstały z inicjatywy mieszkańców. Razem tworzą ciekawy zapis lokalnej historii – dostępny bez biletu i właściwie o każdej porze.
Trudno policzyć, ile razy przejeżdżamy obok murali, nawet ich nie zauważając. Czasem wystarczy jednak zatrzymać się na chwilę, żeby zobaczyć, że na ścianie obok szkoły, remizy czy przydrożnego ogrodzenia przedstawiono historię miejsca, w którym właśnie jesteśmy.
W okolicach Radzymina i Wołomina takich przykładów jest wyjątkowo dużo. Nie powinno to dziwić. W sierpniu 1920 roku właśnie tutaj rozegrały się jedne z najważniejszych walk wojny polsko-bolszewickiej.
Dziś tamte wydarzenia wracają na ściany. Czasami w formie dużych, profesjonalnych realizacji. Czasami jako część projektu edukacyjnego. A czasami dlatego, że mieszkańcy sami zdecydowali, jaką historię chcą mieć przed oczami.
Radzymin – mural starszy od wielu współczesnych realizacji
Jednym z najciekawszych miejsc na tej mapie jest Radzymin. Przy ulicy Konstytucji 3 Maja, w sąsiedztwie remizy Ochotniczej Straży Pożarnej, znajduje się mural poświęcony Bitwie Warszawskiej. Jego autorem jest Rafał Roskowiński. Mural pojawił się w mieście na długo przed tym, zanim wielkoformatowe malarstwo historyczne zaczęło być tak popularne jak dziś.
Roskowiński należy do artystów, którzy w Polsce pomogli nadać muralowi charakter nie tylko dekoracyjny, ale również historyczny. Jego prace często przedstawiają konkretne wydarzenia i postacie, a wielka ściana staje się miejscem, na którym można opowiedzieć historię bez używania wielu słów.
W przypadku Radzymina wybór tematu był właściwie oczywisty. Bitwa Warszawska jest częścią historii miasta, a sierpień 1920 roku rozgrywał się tutaj dosłownie za progiem dzisiejszych domów.
Czarna i „Cud nad Wisłą”
Na ścianie budynku Schroniska dla Bezdomnych „Don Orione” w Czarnej znajduje się mural przedstawiający bitwę pod Ossowem. Radzymin i Czarna pokazują przy okazji, że tradycja muralu historycznego w naszym regionie nie zaczęła się wraz z obchodami stulecia Bitwy Warszawskiej. Była obecna znacznie wcześniej.
Roskowiński i późniejsze murale
Po realizacji w Radzyminie nazwisko Rafała Roskowińskiego ponownie pojawiło się przy muralach związanych z rokiem 1920.
W Legionowie, w 2020 roku, powstał monumentalny mural przedstawiający bohaterów i wydarzenia Bitwy Warszawskiej. Na malowidle pojawili się m.in. Józef Piłsudski, gen. Józef Haller, gen. Tadeusz Rozwadowski i ks. Ignacy Skorupka. Przedstawiono również walki pod Radzyminem i Ossowem.
To ciekawy moment tej historii. Artysta, który opowiadał o Bitwie Warszawskiej na jednej ze ścian Radzymina, później stworzył znacznie większą kompozycję, obejmującą wydarzenia i postacie związane z całym zwycięstwem 1920 roku.
Roskowiński nie jest jednak jedynym artystą, który pojawia się na tej mapie.
Ząbki – szkoła jako miejsce pamięci
W Ząbkach mural związany z Bitwą Warszawską powstał na budynku Szkoły Podstawowej nr 1. Jego bohaterem został ks. Ignacy Skorupka.
Realizacja powstała w 2020 roku, w setną rocznicę Bitwy Warszawskiej. Przy jej wykonaniu pracowali Rafał Roskowiński, Piotr Karsznia, Roman Zawacki i Mirosław Sobiecki.
Umieszczenie takiego obrazu na szkole ma swoją dodatkową wymowę. Dzieci i młodzież nie poznają historii wyłącznie podczas lekcji. Codziennie przechodzą obok jej wielkoformatowej ilustracji.
Mokra Wieś – od Bitwy Warszawskiej do Podkowińskiego
Nie wszystkie murale w okolicy dotyczą wojny.
W Mokrej Wsi w gminie Tłuszcz powstał mural „W hołdzie Podkowińskiemu”, nawiązujący do obrazu Władysława Podkowińskiego „Chłopiec w stawie – Mokra Wieś”.
Przy realizacji pracowali artyści związani z Gdańską Szkołą Muralu, a opiekę artystyczną sprawowali m.in. prof. Jacek Zdybel i Rafał Roskowiński.
Ten przykład jest ważny, bo pokazuje, że mural może opowiadać również o historii kultury i konkretnym miejscu. Nie musi przedstawiać żołnierzy, sztandarów i scen bitewnych. W Mokrej Wsi wielka ściana przypomina o artyście i obrazie związanym z tą właśnie miejscowością.
To szersze tło dla całej naszej opowieści. Mural staje się sposobem na zaznaczenie tego, co dla danej społeczności jest ważne.
Okuniew – mieszkańcy wybrali temat
Jeszcze ciekawiej wygląda historia muralu na ogrodzeniu Ochotniczej Straży Pożarnej w Okuniewie. W 2023 roku mieszkańcy mogli zdecydować, jaki temat powinien znaleźć się na ścianie. Do wyboru były dwa projekty: jeden związany z Bitwą Warszawską 1920 roku, drugi przedstawiający żołnierzy Armii Krajowej Obwodu „Dęby-Rembertów”. W głosowaniu zwyciężyła Bitwa Warszawska. Mural został wykonany podczas Jarmarku Okuniewskiego 27 sierpnia 2023 roku. Projekt przygotował artysta posługujący się pseudonimem Dolu, a wykonaniem zajął się Paweł Nojek. Według informacji organizatorów, malowanie zajęło około ośmiu godzin. To jeden z tych szczegółów, które mówią o muralu więcej niż oficjalna uroczystość. Nie chodziło tylko o to, żeby postawić kolejny pomnik. Mieszkańcy sami wybrali, którą historię chcą przypominać.
Kowalicha – Huzarzy Śmierci na ścianie
Jeszcze bliżej lokalnej historii jesteśmy w Kowalisze w gminie Dąbrówka. Na muralu znajdującym się w miejscowości pojawiają się Huzarzy Śmierci – oddział związany z walkami z bolszewikami w 1920 roku. To nie jest przypadkowy wybór tematu. 17 sierpnia 1920 roku w rejonie Kuligowa doszło do walk z sowieckimi oddziałami próbującymi przeprawić się przez Bug. W starciu uczestniczyli Huzarzy Śmierci, oddział związany z polską Policją Państwową. Historia ta jest wciąż obecna. Organizowane są rekonstrukcje wydarzeń z 1920 roku, a Gminne Centrum Kultury w Dąbrówce prowadziło projekt „Kuligów. Tu walczyli Huzarzy Śmierci. 1920”. Mural stał się częścią tego szerszego zainteresowania historią miejscowości.
I znów widać pewną prawidłowość: im bliżej konkretnego miejsca wydarzeń, tym bardziej lokalna staje się opowieść. W Radzyminie oglądamy Bitwę Warszawską. W Kowalisze możemy zobaczyć już konkretny oddział i konkretną historię związaną z miejscowością.
Kobyłka – mural na szkole
W 2025 roku do tej mapy dołączyła Kobyłka. Na budynku Publicznej Szkoły Podstawowej z Oddziałami Integracyjnymi nr 2 im. Bohaterów Bitwy Ossowskiej odsłonięto mural poświęcony Karolowi Płoszko i młodym obrońcom Ojczyzny walczącym podczas Bitwy Warszawskiej. Uroczyste odsłonięcie odbyło się 7 września 2025 roku. Autorstwo również warto tutaj precyzyjnie opisać. Mural przygotowało Stowarzyszenie WEST, a szkic opracowała nauczycielka plastyki Beata Dyszkiewicz-Dziadak.
Marki – historia szkoły na ścianie
W Markach również można znaleźć murale, które odwołują się do lokalnej historii. Przy ulicy Pomnikowej 21 znajduje się realizacja związana ze stuleciem szkoły i Bitwą Warszawską 1920 roku. W kompozycji pojawiają się m.in. Józef Piłsudski, kawaleria i biało-czerwona flaga. Mural jest ciekawym elementem tej samej, szerszej tendencji – wykorzystywania ściany budynku jako miejsca opowieści o historii.
Nie jeden szlak, ale kilka historii
Kiedy zestawimy wszystkie te miejsca, zaczyna się pojawiać interesująca mapa. Nie jest to formalny szlak turystyczny. Ale można potraktować te miejsca jako nieformalną galerię historii pod gołym niebem. Co ważne, nie trzeba znać całej historii wojny polsko-bolszewickiej, żeby ją rozpocząć. Można zacząć od jednego muralu. Od nazwiska na ścianie. Od daty. Od pytania, dlaczego akurat tę scenę namalowano właśnie tutaj. A potem pojechać kilka kilometrów dalej.
Od Roskowińskiego do mieszkańców
W tej historii Rafał Roskowiński pozostaje ważną postacią. Radzymin, czy Legionowo pokazują jego wieloletnie zainteresowanie historią Polski i monumentalnym malarstwem. Ale współczesne murale w naszym regionie pokazują coś jeszcze. Idea, która kiedyś była domeną wyspecjalizowanych artystów, została przejęta także przez szkoły, stowarzyszenia, samorządy i mieszkańców. Najlepszym przykładem jest Okuniew. Tam nie tylko powstał mural o Bitwie Warszawskiej. To mieszkańcy zdecydowali, że właśnie ta historia ma zostać namalowana.
W Kobyłce społeczność szkolna upamiętniła młodych uczestników walk. W Kuligowie przypomniano oddział Huzarów Śmierci. W Mokrej Wsi mural skierował uwagę na historię sztuki.
Każda z tych ścian mówi więc trochę o czymś innym. Historia, którą można minąć w drodze do pracy. Można je wszystkie potraktować jak galerię pod gołym niebem. Nie trzeba kupować biletu ani czekać na specjalną wystawę. Wystarczy przejechać przez Radzymin, zatrzymać się w Kowalisze, zajrzeć do Okuniewa czy Kobyłki. I być może właśnie w tym tkwi największa wartość tych realizacji. Historia nie jest tutaj zamknięta w gablocie ani na kilku stronach podręcznika. Jest częścią codziennego krajobrazu. Czasem trzeba tylko zwolnić, żeby ją zauważyć.
Miejsca, które warto odwiedzić
Radzymin – mural Bitwy Warszawskiej, autor: Rafał Roskowiński.
Czarna, gmina Wołomin – mural inspirowany obrazem „Cud nad Wisłą”.
Ząbki – mural poświęcony ks. Ignacemu Skorupce, 2020 r., realizacja zespołowa.
Mokra Wieś, gmina Tłuszcz – mural „W hołdzie Podkowińskiemu”, związany z Gdańską Szkołą Muralu.
Okuniew, gmina Halinów – mural Bitwy Warszawskiej na ogrodzeniu OSP.
Kowalicha, gmina Dąbrówka – mural poświęcony Huzarom Śmierci i wydarzeniom z 1920 roku.
Kobyłka – mural upamiętniający młodych obrońców, przy Szkole Podstawowej nr 2,
Marki – mural związany z historią szkoły i Bitwą Warszawską, przy ul. Pomnikowej 21.
Legionowo – monumentalny mural poświęcony bohaterom Bitwy Warszawskiej, 2020 r., autor: Rafał Roskowiński.
